سوند ادراری برای بسیاری از بیماران، چه پس از جراحی، چه به دلیل بیماری‌های مزمن یا ناتوانی در تخلیه مثانه، راهی ضروری برای تخلیه ادرار است. وقتی بیمار با سوند به خانه بازمی‌گردد، بخش مهمی از مراقبت بر دوش خانواده قرار می‌گیرد. رعایت چند اصل بهداشتی ساده، تفاوت بزرگی در پیشگیری از عفونت و ناراحتی‌های ناشی از سوند ایجاد می‌کند، و نادیده گرفتن همین اصول، شایع‌ترین علت مشکلات مرتبط با سوند در منزل است.
چرا بهداشت سوند ادراری اهمیت دارد؟
سوند، مسیری مستقیم بین محیط بیرون و مثانه ایجاد می‌کند و به همین دلیل، خطر ورود میکروب به دستگاه ادراری را بالا می‌برد. عفونت ادراری مرتبط با سوند، یکی از شایع‌ترین عفونت‌های مرتبط با مراقبت‌های درمانی است و هرچه مدت ماندن سوند طولانی‌تر باشد، احتمال آن بیشتر می‌شود. این عفونت می‌تواند از ناراحتی خفیف تا مشکلات جدی‌تر مانند تب و درگیری کلیه پیش برود، به‌خصوص در سالمندان و بیماران دارای بیماری‌های زمینه‌ای.
خبر خوب این است که بخش بزرگی از این عفونت‌ها با رعایت بهداشت دست، حفظ سیستم بسته و مراقبت درست از محل ورود سوند قابل پیشگیری است. مدت ماندن سوند و زمان تعویض آن هم باید همیشه طبق نظر پزشک معالج تعیین شود، نه بر اساس حدس خانواده.
آموزش پیش از ترخیص؛ فرصتی که نباید از دست رفت
بهترین زمان برای یادگیری مراقبت از سوند، پیش از ترخیص بیمار از بیمارستان است، زمانی که کادر درمانی در دسترس است و می‌توان هر مرحله را عملی دید و تمرین کرد. خانواده باید از پرستار بخش بخواهد نحوه خالی کردن کیسه ادرار، شست‌وشوی محل ورود سوند و اتصال کیسه شبانه را به‌صورت عملی نشان دهد و خودش نیز یک بار آن را اجرا کند.
در همین دوره، بسیاری از خانواده‌هایی که نمی‌توانند در تمام ساعات کنار بیمار حضور داشته باشند، از پرستار ساعتی در بیمارستان کمک می‌گیرند؛ فردی که علاوه بر مراقبت از بیمار در ساعات غیبت خانواده، می‌تواند روش‌های صحیح مراقبت از سوند را مشاهده و به خانواده منتقل کند. این آشنایی پیش از ترخیص، اطمینان بیشتری برای ادامه مراقبت در خانه فراهم می‌کند.
اصول بهداشتی روزانه در مراقبت از سوند
رعایت دقیق چند اصل ثابت، پایه مراقبت روزانه را تشکیل می‌دهد:
- پیش و پس از هر تماس با سوند، لوله یا کیسه ادرار، دست‌ها را با آب و صابون کاملاً بشویید.
- محل ورود سوند را روزانه با آب ولرم و صابون ملایم تمیز کنید و آن را از جلو به عقب پاک کنید، سپس به آرامی خشک نمایید.
- کیسه ادرار را همیشه پایین‌تر از سطح مثانه نگه دارید تا ادرار به مثانه برنگردد.
- کیسه را پیش از پر شدن کامل، معمولاً زمانی که حدود دو سوم آن پر شده، خالی کنید.
- لوله سوند را به ران بیمار با چسب یا نگهدارنده مخصوص تثبیت کنید تا کشیده نشود.
- از جدا کردن اتصال سوند و کیسه، مگر با دستور پزشک، پرهیز کنید تا سیستم بسته باقی بماند.
خالی کردن کیسه ادرار؛ مراحل درست
هنگام خالی کردن کیسه، ابتدا دست‌ها شسته شود و در صورت وجود، دستکش یک‌بارمصرف به دست شود. خروجی کیسه نباید با ظرف جمع‌آوری یا هر سطح دیگری تماس پیدا کند. پس از تخلیه کامل، خروجی با پد الکلی یا طبق توصیه تیم درمانی تمیز و بسته شود. کیسه هیچ‌گاه نباید روی زمین قرار گیرد، چون آلودگی سطح زمین می‌تواند به سیستم منتقل شود.
اگر بیمار کیسه شبانه استفاده می‌کند، روز بعد باید طبق دستورالعمل شسته و ضدعفونی شود یا بر اساس توصیه تیم درمانی تعویض گردد. مایعات کافی در طول روز، مگر اینکه پزشک محدودیتی تعیین کرده باشد، به جریان ادرار و کاهش خطر عفونت کمک می‌کند.
مشکلات شایع و برخورد مناسب با آن‌ها
|
مشکل |
علت احتمالی |
اقدام پیشنهادی |
|
خروج نیافتن ادرار |
خم شدن یا فشرده شدن لوله، یا انسداد |
مسیر لوله را بررسی کنید؛ اگر برطرف نشد، سریعاً با پزشک یا پرستار تماس بگیرید |
|
نشت ادرار اطراف سوند |
تحریک مثانه، یبوست یا انسداد |
به پزشک اطلاع دهید؛ از جابه‌جا کردن خودسرانه سوند خودداری کنید |
|
ادرار کدر یا بدبو |
احتمال عفونت |
نیازمند ارزیابی پزشک است |
|
وجود خون در ادرار |
تحریک یا آسیب موضعی |
پزشک را فوراً مطلع کنید |
|
خارج شدن سوند |
کشیده شدن یا مشکل تثبیت |
اقدام به جاگذاری مجدد نکنید؛ فوراً به مرکز درمانی مراجعه کنید |
علائمی که نیاز به تماس فوری با پزشک دارند
برخی نشانه‌ها می‌توانند به عفونت یا مشکل جدی اشاره کنند و نباید با انتظار یا اقدام خانگی به تعویق بیفتند:
- تب، لرز یا احساس ناخوشی عمومی ناگهانی
- درد در زیر شکم، پهلو یا کمر
- ادرار کدر، بدبو یا همراه با خون
- قطع کامل خروج ادرار برای چند ساعت
- قرمزی، تورم یا ترشح اطراف محل ورود سوند
- گیجی یا تغییر ناگهانی هوشیاری، به‌ویژه در سالمندان
نکات تکمیلی برای راحتی و ایمنی بیمار
استحمام با سوند معمولاً امکان‌پذیر است، اما بهتر است با دوش و در حالی که کیسه در وضعیت صحیح قرار دارد انجام شود و نشستن طولانی در وان طبق نظر پزشک محدود شود. لباس بیمار باید به‌گونه‌ای باشد که لوله را فشرده نکند. هنگام جابه‌جایی یا نشستن، باید مراقب بود که لوله زیر بدن گیر نکند یا کشیده نشود. استفاده از ترتیب مناسب برای تعویض سوند و پیگیری منظم پزشکی، بخش جدایی‌ناپذیر مراقبت است.
مراقبت از بیمار دارای سوند ادراری در خانه، مجموعه‌ای از عادت‌های کوچک اما حیاتی است: شست‌وشوی دست، نگه داشتن کیسه در جای درست، تمیز کردن روزانه محل ورود سوند و توجه به علائم هشداردهنده. هر تردیدی درباره وضعیت سوند یا علائم بیمار، باید با پزشک یا پرستار مطرح شود، چون تصمیم‌گیری درباره تعویض یا خارج کردن سوند، همیشه بر عهده تیم درمانی است.
